Drie scheepswrakken in de Oostzee


In het najaar van 2022 tijdens een expeditie op de Oostzee ontdekt een team van het Sea War Museum in Thybor√łn in Denemarken drie scheepswrakken uit de 16e en 17e eeuw, waaronder een Nederlands schip. De schepen verkeren in een uitzonderlijk goede staat, dankzij de omstandigheden in dit deel van de Oostzee, 25 zeemijlen te oosten van het Zweedse eiland Gotland. Het is er 150 meter diep, het water op die diepte bevat weinig zuurstof en is ongeschikt voor veel vissoorten, waardoor er geen visserij plaatsvindt die met sleepnetten wrakken kapot trekt. Het is ook geen geschikte leefomgeving voor paalwormen die het hout aanvreten. IJzer echter roest en daar waar planken met ijzeren spijkers wearen vastgezet zijn de spijkers verdwenen en liggen de planken los. Veel houtwerk is met houten verbindingen vastgezet en daardoor zijn de schepen nog in goede staat.

Met een onderwaterrobot voorzien van een camera zijn duizenden opnames gemaakt van de drie schepen en daaruit bleek dat de wrakken rechtop op de zeebodem lagen alsof ze zojuist waren verlaten. Uit de opnames blijkt dat het gaat om een galjas, een Nederlandse galjoot en een jacht.

De galjas
Het scheepstype galjas was in de 17e en 18e op de Noord- en Oostzee in gebruik als handelsvaartuig. De gevonden galjas wordt gedateerd in de 18e eeuw. Het blijkt kanonnen aan boord te hebben. Het grootste deel van het schip is nog intact, alleen bij de achterspiegel zijn planken weggevallen. Daar zijn de ijzeren spijkers weggeroest en het is mogelijk de achterkajuit binnen te kijken.



De zeilen en het touwwerk zijn grotendeel verteerd, maar veel onderdelen zijn nog intact, zoals het roer, twee handbediende pompen, ook de boegspriet zit nog op zijn plek. De grote mast en de bezaanmast liggen op het dek, waar zich ook een intacte sloep bevindt naast een deklast van houten planken. Twee grote ijzeren ankers liggen op de zeebodem naast het schip, een kleiner anker zit nog op zijn plek aan stuurboordzijde. Aan de voorsteven onder de boegspriet zit een uit hout gesneden drakenkop. Op het achterdek staan aan stuurboord drie kanonnen en aan bakboord twee.
Waarom het schip is gezonken is niet te zeggen, maar het lijkt erop dat het schip slagzij heeft gemaakt naar bakboord, om welke reden dan ook.

De galjoot
Het scheepstype galjoot was een vrachtschip dat in de loop van de 17e eeuw opkwam voor gebruik op de Noord- en Oostzee. Het was van oorsprong een Nederlands scheepstype en werd naast vrachtschip ook gebruikt voor de walvisvangst in de Noordelijke ijszee.

De gezonken galjoot is naar alle waarschijnlijkheid Nederlands. Het schip is 25 meter lang en de opbouw van het schip is typisch voor de 17e, 18e eeuw.



Het schip is goed bewaard gebleven, behalve wat zeilen en touwwerk betreft, de ijzeren spijkers zijn weggeroest. Veel is nog intact, zo staat de bezaanmast van 16, 17 meter nog fier overeind. De ankers hangen nog op hun plek, twee aan bakboord en een aan stuurboord. Bovenop het nog intacte roer bevindt zich een uit hout gesneden mannenhoofd met een helm op, waarop een vogel staat.

De jacht
De jacht is een boottype uit de 17e eeuw en was bedoeld voor personenvervoer, deed dienst als veerboot of werd gebruikt voor de communicatie tussen de schepen in een oorlogsvloot. De bemanning bestond uit 3-4 personen.

Het gevonden wrak is 16-17 meter lang en de herkomst is op dit moment niet duidelijk. Ook hier zijn zeilen en touwwerk verdwenen en hangen twee ankers nog op hun plaats. Veel houtwerk is intact, zoals het roer. Op het roer een uit hout gesneden mannenhoofd met helm en vederbos.



De drie wrakken worden beschouwd als wereldcultuurerfgoed en mogen daarom niet beschadigd worden. Dat betekent dat er geen pogingen worden ondernomen om de wrakken te lichten. Dat zou tot beschadiging kunnen leiden en is trouwens enorm prijzig, zowel het lichten als het conserveren. Wat de lading van de schepen betreft: het openen van de dekluiken kan ook tot beschadiging leiden. Op een later tijdstip wil men proberen de onderwaterrobot het ruim in te sturen om daat opnames te maken in 3D. De reeds gemaakte opnames geven, aldus het onderzoeksteam, een goed beeld van de drie wrakken, zowel op papier als op een beeldscherm.

Bron: www.seawarmuseum.dk, december 2022, auteur Christian Lemee.
 
Jan Baptist, april 2023